Dolayısıyla Tac Mahal aynı zamanda kültürel etkileşimin mimari bir ürünü.
Peki 8. Harika Hangisi?
İşte konunun en ilginç kısmı burada.
Resmî Yeni 7 Harikalar listesinde sekizinci bir yapı yok. Dolayısıyla internette karşılaşılan “Dünyanın 8. Harikası” ifadeleri çoğunlukla farklı kişi, kurum veya yayınların yaptığı gayriresmî yakıştırmalardır.
Örneğin Gize Piramitleri çok güçlü bir aday olarak anılabilir. Bunun en önemli nedeni, Gize Piramitleri'nin Antik Dünyanın Yedi Harikası listesinden günümüze ulaşan tek yapı olmasıdır. New7Wonders da 2007 kampanyasında piramitleri özel biçimde onurlandırmış ve onları antik listenin günümüze ulaşan tek harikası olarak belirtmiştir. New7Wonders of the World+1
Antik listenin kendisi ise Zeus Heykeli, Artemis Tapınağı, Halikarnas Mozolesi, Rodos Heykeli, Babil'in Asma Bahçeleri, İskenderiye Feneri ve Gize Piramitleri'nden oluşuyordu. Bu liste yaklaşık MÖ 200 civarında Philon of Byzantium'a atfedilen bir gelenek içinde şekillenmişti ve esasen dönemin Akdeniz merkezli dünyasına ait bir “gezgin rehberi” niteliğindeydi. New7Wonders of the World
Dolayısıyla “8. harika” için Gize Piramitleri'ni kullanmak kültürel açıdan anlaşılır bir tercih olsa da bunu resmî sekizinci harika gibi sunmamak gerekir.
Erkek Başarısı ve Kadınların Toplumsal Hafızası Üzerinden Bakmak
Konuyu cinsiyet açısından ele alırken dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler bireysel başarıya, kadınlar ilişkilere odaklanır” şeklindeki kesin genellemeler hem bilimsel açıdan sorunlu hem de insanların çeşitliliğini görmezden geliyor.
Fakat kültürel anlatılarda böyle bir ayrımın zaman zaman üretildiğini gözlemlemek mümkün.
Tarih kitaplarında büyük yapılar sıklıkla hükümdarların, imparatorların, kralların veya mimarların isimleri üzerinden anlatılıyor. Bu anlatı biçimi özellikle siyasi iktidarın erkek figürlerle özdeşleştirildiği toplumlarda daha belirgin olabiliyor.
Buna karşılık bir yapının gündelik hayattaki anlamı; aileler, bakım ilişkileri, topluluklar, dini ritüeller, sözlü aktarım ve kültürel hafıza üzerinden de şekilleniyor. Bu alanlarda kadınların tarihsel katkıları çoğu zaman daha az görünür hale gelebiliyor.
Tac Mahal bunun güzel bir örneği. Yapının hikâyesi yalnızca Şah Cihan'ın iktidarı üzerinden anlatıldığında Mümtaz Mahal'in varlığı ikinci plana düşüyor. Oysa yapının inşa edilme nedeni doğrudan bir kadın figürünün anısına bağlı.
Burada mesele “erkekler şöyle, kadınlar böyle” demek değil. Daha ilginç soru şu: Tarihi kim yazıyor ve hangi insanların katkıları görünür hale geliyor?
Belki de harikaları yeniden değerlendirirken yalnızca “Kim yaptı?” değil, “Kimlerin hayatını etkiledi, kimlerin hikâyesini taşıdı ve kimler tarafından yaşatıldı?” sorularını da sormalıyız.
Küresel Liste ile Yerel Kimlik Arasındaki Gerilim
New7Wonders sürecinin en ilginç taraflarından biri de küresel katılımla yerel kimliğin karşılaşmasıydı. Kampanyada başlangıçta 176 aday bulunuyor, bunların 77'si sonraki aşamaya geçiyor ve sonunda 21 finalist arasından yedi yapı seçiliyordu. New7Wonders of the World
Finalistler arasında Ayasofya, Angkor Wat, Alhambra, Akropolis, Stonehenge, Eyfel Kulesi, Gize Piramitleri, Timbuktu ve Sydney Opera House gibi çok farklı kültürleri temsil eden eserler de bulunuyordu. New7Wonders of the World
Bu durum “Neden benim ülkemin eseri seçilmedi?” sorusunu doğal olarak ortaya çıkarıyor.
Çünkü bir yapının evrensel değeri ile yerel toplumdaki anlamı aynı şey olmayabilir.
Örneğin bir ülke açısından son derece önemli olan tarihi bir yapı, küresel internet kullanıcılarının oylarında aynı görünürlüğü elde etmeyebilir. Bunun nedeni yapının değerinin düşük olması değil; tanınırlık, turizm, medya, nüfus, dijital erişim ve uluslararası kültürel görünürlük gibi faktörlerin oylama süreçlerini etkileyebilmesidir.
Bu nedenle küresel bir “harikalar” listesi aynı zamanda çağımızın iletişim teknolojilerini de yansıtır.
Kültürler Arasında Ortak Nokta Ne?
Çin Seddi'nden Machu Picchu'ya kadar bütün bu yapılarda farklı kültürlere rağmen bazı ortak özellikler görüyoruz.
İlk olarak kolektif emek var. En ünlü yapıların arkasında yalnızca hükümdarlar veya mimarlar değil, çok sayıda işçi, zanaatkâr, mühendis ve toplum bulunuyor.
İkinci olarak inanç önemli. Tac Mahal'de ölüm ve hatırlama, Chichén Itzá'da dini ve kozmolojik düşünce, Machu Picchu'da doğa ve İnka dünya görüşü, Cristo Redentor'da Hristiyanlık gibi farklı inanç sistemleri mimariye yansıyor.
Üçüncü ortak nokta ise hafıza.
İnsanlar yalnızca yaşamak için yapılar inşa etmiyor. Gelecek kuşaklara bir şey bırakmak için de inşa ediyor.
Belki de “harika” kelimesinin altında yatan asıl ortak insan davranışı bu: Bizden sonra da hatırlanmak istemek.
Benim İçin “Harika” Kavramının Asıl Anlamı
Bu konuda kaynaklara bakarken özellikle New7Wonders'ın kendi listesiyle UNESCO'nun Dünya Mirası değerlendirmelerini birbirinden ayırmanın önemli olduğunu düşünüyorum. New7Wonders listesi küresel bir halk oylaması sonucunda ortaya çıkarken UNESCO'nun değerlendirmeleri farklı bilimsel ve kültürel kriterlere dayanıyor. Bu iki sistem aynı amaca hizmet etmiyor. New7Wonders of the World+1
Benim açımdan dünyanın harikalarını yalnızca “en büyük”, “en güzel” veya “en etkileyici” yapılar olarak görmek yerine, insanlığın farklı toplumlarda kendisini ifade etme biçimleri olarak düşünmek daha anlamlı.
Bir Çinli için Çin Seddi ulusal hafızanın önemli bir parçası olabilir. Bir Perulu için Machu Picchu İnka mirasının güçlü bir sembolü olabilir. Hindistan'da Tac Mahal hem mimari hem de kültürel hafızanın parçasıdır. Meksika'da Chichén Itzá Maya geçmişinin görünür temsilcilerinden biridir.
Aynı yapıya dünyanın başka bir yerinden bakan kişi ise tamamen farklı bir hikâye görebilir.
Bence asıl güzellik de burada.
Sonuç: Dünyanın Harikaları Aslında Kimin Harikası?
“Dünyanın 8 harikası” sorusu ilk bakışta basit bir liste sorusu gibi görünse de aslında tarih, kültür, siyaset, turizm, toplumsal hafıza ve kimlik gibi pek çok konuyu içine alıyor.
Bugün resmî olarak kabul edilen Yeni Dünyanın Yedi Harikası; Çin Seddi, Petra, Chichén Itzá, Cristo Redentor, Kolezyum, Machu Picchu ve Tac Mahal'dir. New7Wonders of the World
Sekizinci bir harika ise bu resmî listede bulunmuyor. Gize Piramitleri'nin ayrıcalıklı konumu nedeniyle onları “sekizinci harika” olarak anmak anlaşılır olsa da bunun resmî bir unvan olmadığını belirtmek gerekiyor.
Ve belki burada hepimizin kendisine sorabileceği daha güzel bir soru var:
Sizin yaşadığınız toplumun tarihini ve kültürünü temsil eden bir “sekizinci harika” seçmeniz gerekseydi hangi yapı olurdu?
Ayasofya mı, Göbeklitepe mi, Efes mi, Nemrut Dağı mı, başka bir eser mi?
Çünkü dünyanın harikalarını belirlemek aslında biraz da neyi hatırlamaya değer bulduğumuzu belirlemek anlamına geliyor. Tarih boyunca toplumlar taşlara, heykellere, tapınaklara, saraylara ve şehirlere kendi değerlerini işlediler. Bugün bizim yaptığımız ise onların bıraktığı bu mirasa yeniden bakıp hangi hikâyeleri öne çıkaracağımıza karar vermek.
Belki de dünyanın gerçekten tek bir “8. harikası” yoktur. Belki her toplumun kendi hafızasında, kendi coğrafyasında ve kendi deneyiminde ayrı bir sekizinci harikası vardır.
Peki 8. Harika Hangisi?
İşte konunun en ilginç kısmı burada.
Resmî Yeni 7 Harikalar listesinde sekizinci bir yapı yok. Dolayısıyla internette karşılaşılan “Dünyanın 8. Harikası” ifadeleri çoğunlukla farklı kişi, kurum veya yayınların yaptığı gayriresmî yakıştırmalardır.
Örneğin Gize Piramitleri çok güçlü bir aday olarak anılabilir. Bunun en önemli nedeni, Gize Piramitleri'nin Antik Dünyanın Yedi Harikası listesinden günümüze ulaşan tek yapı olmasıdır. New7Wonders da 2007 kampanyasında piramitleri özel biçimde onurlandırmış ve onları antik listenin günümüze ulaşan tek harikası olarak belirtmiştir. New7Wonders of the World+1
Antik listenin kendisi ise Zeus Heykeli, Artemis Tapınağı, Halikarnas Mozolesi, Rodos Heykeli, Babil'in Asma Bahçeleri, İskenderiye Feneri ve Gize Piramitleri'nden oluşuyordu. Bu liste yaklaşık MÖ 200 civarında Philon of Byzantium'a atfedilen bir gelenek içinde şekillenmişti ve esasen dönemin Akdeniz merkezli dünyasına ait bir “gezgin rehberi” niteliğindeydi. New7Wonders of the World
Dolayısıyla “8. harika” için Gize Piramitleri'ni kullanmak kültürel açıdan anlaşılır bir tercih olsa da bunu resmî sekizinci harika gibi sunmamak gerekir.
Erkek Başarısı ve Kadınların Toplumsal Hafızası Üzerinden Bakmak
Konuyu cinsiyet açısından ele alırken dikkatli olmak gerekiyor. “Erkekler bireysel başarıya, kadınlar ilişkilere odaklanır” şeklindeki kesin genellemeler hem bilimsel açıdan sorunlu hem de insanların çeşitliliğini görmezden geliyor.
Fakat kültürel anlatılarda böyle bir ayrımın zaman zaman üretildiğini gözlemlemek mümkün.
Tarih kitaplarında büyük yapılar sıklıkla hükümdarların, imparatorların, kralların veya mimarların isimleri üzerinden anlatılıyor. Bu anlatı biçimi özellikle siyasi iktidarın erkek figürlerle özdeşleştirildiği toplumlarda daha belirgin olabiliyor.
Buna karşılık bir yapının gündelik hayattaki anlamı; aileler, bakım ilişkileri, topluluklar, dini ritüeller, sözlü aktarım ve kültürel hafıza üzerinden de şekilleniyor. Bu alanlarda kadınların tarihsel katkıları çoğu zaman daha az görünür hale gelebiliyor.
Tac Mahal bunun güzel bir örneği. Yapının hikâyesi yalnızca Şah Cihan'ın iktidarı üzerinden anlatıldığında Mümtaz Mahal'in varlığı ikinci plana düşüyor. Oysa yapının inşa edilme nedeni doğrudan bir kadın figürünün anısına bağlı.
Burada mesele “erkekler şöyle, kadınlar böyle” demek değil. Daha ilginç soru şu: Tarihi kim yazıyor ve hangi insanların katkıları görünür hale geliyor?
Belki de harikaları yeniden değerlendirirken yalnızca “Kim yaptı?” değil, “Kimlerin hayatını etkiledi, kimlerin hikâyesini taşıdı ve kimler tarafından yaşatıldı?” sorularını da sormalıyız.
Küresel Liste ile Yerel Kimlik Arasındaki Gerilim
New7Wonders sürecinin en ilginç taraflarından biri de küresel katılımla yerel kimliğin karşılaşmasıydı. Kampanyada başlangıçta 176 aday bulunuyor, bunların 77'si sonraki aşamaya geçiyor ve sonunda 21 finalist arasından yedi yapı seçiliyordu. New7Wonders of the World
Finalistler arasında Ayasofya, Angkor Wat, Alhambra, Akropolis, Stonehenge, Eyfel Kulesi, Gize Piramitleri, Timbuktu ve Sydney Opera House gibi çok farklı kültürleri temsil eden eserler de bulunuyordu. New7Wonders of the World
Bu durum “Neden benim ülkemin eseri seçilmedi?” sorusunu doğal olarak ortaya çıkarıyor.
Çünkü bir yapının evrensel değeri ile yerel toplumdaki anlamı aynı şey olmayabilir.
Örneğin bir ülke açısından son derece önemli olan tarihi bir yapı, küresel internet kullanıcılarının oylarında aynı görünürlüğü elde etmeyebilir. Bunun nedeni yapının değerinin düşük olması değil; tanınırlık, turizm, medya, nüfus, dijital erişim ve uluslararası kültürel görünürlük gibi faktörlerin oylama süreçlerini etkileyebilmesidir.
Bu nedenle küresel bir “harikalar” listesi aynı zamanda çağımızın iletişim teknolojilerini de yansıtır.
Kültürler Arasında Ortak Nokta Ne?
Çin Seddi'nden Machu Picchu'ya kadar bütün bu yapılarda farklı kültürlere rağmen bazı ortak özellikler görüyoruz.
İlk olarak kolektif emek var. En ünlü yapıların arkasında yalnızca hükümdarlar veya mimarlar değil, çok sayıda işçi, zanaatkâr, mühendis ve toplum bulunuyor.
İkinci olarak inanç önemli. Tac Mahal'de ölüm ve hatırlama, Chichén Itzá'da dini ve kozmolojik düşünce, Machu Picchu'da doğa ve İnka dünya görüşü, Cristo Redentor'da Hristiyanlık gibi farklı inanç sistemleri mimariye yansıyor.
Üçüncü ortak nokta ise hafıza.
İnsanlar yalnızca yaşamak için yapılar inşa etmiyor. Gelecek kuşaklara bir şey bırakmak için de inşa ediyor.
Belki de “harika” kelimesinin altında yatan asıl ortak insan davranışı bu: Bizden sonra da hatırlanmak istemek.
Benim İçin “Harika” Kavramının Asıl Anlamı
Bu konuda kaynaklara bakarken özellikle New7Wonders'ın kendi listesiyle UNESCO'nun Dünya Mirası değerlendirmelerini birbirinden ayırmanın önemli olduğunu düşünüyorum. New7Wonders listesi küresel bir halk oylaması sonucunda ortaya çıkarken UNESCO'nun değerlendirmeleri farklı bilimsel ve kültürel kriterlere dayanıyor. Bu iki sistem aynı amaca hizmet etmiyor. New7Wonders of the World+1
Benim açımdan dünyanın harikalarını yalnızca “en büyük”, “en güzel” veya “en etkileyici” yapılar olarak görmek yerine, insanlığın farklı toplumlarda kendisini ifade etme biçimleri olarak düşünmek daha anlamlı.
Bir Çinli için Çin Seddi ulusal hafızanın önemli bir parçası olabilir. Bir Perulu için Machu Picchu İnka mirasının güçlü bir sembolü olabilir. Hindistan'da Tac Mahal hem mimari hem de kültürel hafızanın parçasıdır. Meksika'da Chichén Itzá Maya geçmişinin görünür temsilcilerinden biridir.
Aynı yapıya dünyanın başka bir yerinden bakan kişi ise tamamen farklı bir hikâye görebilir.
Bence asıl güzellik de burada.
Sonuç: Dünyanın Harikaları Aslında Kimin Harikası?
“Dünyanın 8 harikası” sorusu ilk bakışta basit bir liste sorusu gibi görünse de aslında tarih, kültür, siyaset, turizm, toplumsal hafıza ve kimlik gibi pek çok konuyu içine alıyor.
Bugün resmî olarak kabul edilen Yeni Dünyanın Yedi Harikası; Çin Seddi, Petra, Chichén Itzá, Cristo Redentor, Kolezyum, Machu Picchu ve Tac Mahal'dir. New7Wonders of the World
Sekizinci bir harika ise bu resmî listede bulunmuyor. Gize Piramitleri'nin ayrıcalıklı konumu nedeniyle onları “sekizinci harika” olarak anmak anlaşılır olsa da bunun resmî bir unvan olmadığını belirtmek gerekiyor.
Ve belki burada hepimizin kendisine sorabileceği daha güzel bir soru var:
Sizin yaşadığınız toplumun tarihini ve kültürünü temsil eden bir “sekizinci harika” seçmeniz gerekseydi hangi yapı olurdu?
Ayasofya mı, Göbeklitepe mi, Efes mi, Nemrut Dağı mı, başka bir eser mi?
Çünkü dünyanın harikalarını belirlemek aslında biraz da neyi hatırlamaya değer bulduğumuzu belirlemek anlamına geliyor. Tarih boyunca toplumlar taşlara, heykellere, tapınaklara, saraylara ve şehirlere kendi değerlerini işlediler. Bugün bizim yaptığımız ise onların bıraktığı bu mirasa yeniden bakıp hangi hikâyeleri öne çıkaracağımıza karar vermek.
Belki de dünyanın gerçekten tek bir “8. harikası” yoktur. Belki her toplumun kendi hafızasında, kendi coğrafyasında ve kendi deneyiminde ayrı bir sekizinci harikası vardır.